تعیین داور و نکات حقوقی مربوط به آن

هنگامی که در یک قرارداد، شرط داوری تعیین می‌کنید، حداقل باید یک فرد را به عنوان داور مرضی‌الطرفین انتخاب کنید. با تعیین داور، وظیفه وی ، حل اختلاف میان طرفین قرارداد و درنهایت صدور و ابلاغ رای داور در موارد ارجاع اختلاف می‌باشد.

اما در بسیاری از موارد افراد به دلیل ناآگاهی حقوقی از تعیین داور مرضی‌الطرفین و ذکر مشخصات او در قرارداد خودداری نموده و یا منصرف می‌گردند. در این شرایط، مطابق با قانون مدنی، چنانچه طرفین برای تعیین داور مرضی‌الطرفین به توافق نرسند، خواهان دعوی باید ابتدا درخواست تعیین داور را به دادگاه تقدیم کند. در ادامه این مقاله به مراحل انجام این کار می‌پردازیم.

تعیین داور در یک قرارداد به چه معناست؟

همانطور که گفتیم که زمانی که در یک قرارداد شرط داوری قرار دهید، در وهله اول، حل اختلاف را باید به همان داور بسپارید. وجود شرط داوری در قرارداد الزامی نیست. اما در صورتی که این شرط در قرارداد باشد، باید رسیدگی به اختلافات از طریق داور انجام شود. مگر این که هر دو طرف قرارداد طی یک متمم یا قرارداد عادی از این شرط  عدول نمایند. بنابراین، تعیین داور در صورت وجود این شرط در قرارداد لازم است.

قانون آیین دادرسی مدنی در ماده ۴۶۶ بیان می‌دارد که اشخاص فاقد اهلیت قانونی و نیز افرادی را که به موجب حکم قطعی محروم از داوری هستند، نمی‌توان به عنوان داور انتخاب نمود.

همچنین طرفین در تعیین تعداد داوران در قرارداد نیز اختیارات کافی دارند. حتی می‌توانند یک داور را به عنوان داور مرضی‌الطرفین در قرارداد، مشخص کنند. یا این که هر یک از طرفین یک داور از سمت خود معرفی نماید و سپس دو داور، داور سومی را به عنوان داور مرضی‌الطرفین انتخاب کند.

حال مشکل از زمانی به وجود می‌آید که این موارد در قرارداد تعیین نشده باشد. در این شرایط باید به سراغ تعیین داور رفته و کار را از  آنجا آغاز کنید.

نحوه تعیین داور

هنگامی که بخواهید برای قرارداد خود داور تعیین کنید، باید از روش‌های قانونی در این زمینه استفاده کنید تا دعوی اصلی شما دچار خدشه نگردد. به طور کلی سه روش برای تعیین داور وجود دارد که در ادامه آن‌ها را بررسی  خواهیم نمود.

• تعیین داور توسط طرفین قرارداد یا دعوی

همانطور که گفتیم، طرفین قرارداد خود حق انتخاب داور یا داوران مرضی‌الطرفین را دارند. اصحاب دعوی می‌توانند انتخاب داور را قبل یا بعد از بروز اختلاف انجام دهند. براساس قانون آیین دادرسی مدنی تعداد داوران باید عدد فرد باشد. بر این اساس، حالت‌های زیر ممکن است رخ دهد:

• طرفین در قرارداد تعداد داوران را به درستی عدد فرد تعیین کرده‌اند. در این شرایط داور یا داوران، تشریفات داوری را رعایت نموده و در نهایت رای را صادر و به طرفین ابلاغ رای را انجام می‌دهند.
• تعداد داوران در قرارداد عدد زوج است. در این شرایط، داوران انتخابی باید با یکدیگر جلسه گذاشته و یک داور مرضی‌الطرفین را انتخاب کنند تا نصاب داوران فرد باشد. سپس داوری را انجام می‌دهند.
• در قرارداد مذکور، طرفین داور تعیین نکرده‌اند. در این شرایط، ابتدا هر یک از طرفین یک داور معرفی نموده و آن دو داور، نفر سومی را معرفی می‌کنند.

اگر بر طبق قرارداد فی مابین، طرفین توافق کنند که در هنگام بروز اختلاف داور معرفی می‌کنند، طرف خواهان داوری باید طی یک اظهارنامه قانونی، داور خود را به طرف دیگر معرفی نموده و از او بخواهد که وی نیز داور خود را معرفی نماید و در نهایت طرفین برای انتخاب داور سوم با یکدیگر تراضی نمایند. لازم به ذکر است که طرف دوم از زمان ابلاغ اظهارنامه، ۱۰ روز فرصت دارد که داور خود را معرفی نماید.

• تعیین داور توسط شخص ثالث

در برخی از قراردادها، طرفین توافق می‌کنند که شخصی ثالث داور را تعیین کند. این موضوع بیشتر به قراردادهایی بازمی‌گردد که یک طرف آن شخص حقوقی، نظیر شرکت بازرگانی و یا تعاونی باشد. معمولا در این قراردادها توافق می‌کنند که اتاق بازرگانی و یا اتاق تعاون به عنوان داور قرار گیرد. طبیعتا در هنگام بروز اختلاف، نهادهای یاد شده، افراد یا کمیته‌هایی را برای داوری و حل اختلاف قرار خواهند داد.

• تعیین داور توسط دادگاه

براساس آنچه تاکنون گفتیم، چنانچه طرفین داوران را در قرارداد تعیین نکرده باشند و یا از انجام آن خودداری کنند، طرف دیگر حق درخواست تعیین داور را از دادگاه را دارد. چنانچه داوران انتخابی نیز نتوانند داور سوم مرضی‌الطرفین را انتخاب کنند، دادگاه این امر را انجام خواهد داد.

مراحل تعیین داور از سوی دادگاه

برای انتخاب داور از سوی دادگاه، پس از طی تشریفات قانونی یعنی ارسال اظهارنامه به طرف مقابل و خودداری یا ناتوانی از وی معرفی داور، باید دادخواست خود را از طریق دفتر خدمات قضایی ثبت کنید.

اگر در زمان نگارش شرط داوری، دادگاه خاصی را برای رسیدگی به دعوی داوری خود انتخاب کرده باشید، درخواست مربوطه به همان دادگاه ارجاع می‌شود. در غیر این صورت پرونده به دادگاهی خواهد رفت که صلاحیت رسیدگی به دعوی اصلی را دارد.

در این شرایط، دادگاه با صدور قرار، داوران خود را معرفی می‌نماید. درنهایت با پرداخت هزینه داوری، دادگاه طی رای خود داوران را معرفی خواهد نمود.

فرایند داوری در طلاق

یکی از موارد و مثال‌های بسیار خوب این بحث، داوری طلاق است. در پرونده طلاق اعم از طلاق توافقی و یا طلاق یکطرفه، دادگاه با صدور قرار ارجاع امر به داوری، از طرفین می‌خواهد که داور خود را به دادگاه معرفی کنند تا در مورد مسائل ناشی از زوجیت توافق کنند.

در این شرایط، چنانچه طرفین ظرف مهلت مقرر نسبت به معرفی داور خود اقدامی نکنند، دادگاه خود راسا داور مربوط به آن طرف را انتخاب می‌کند. لازم به ذکر است که هزینه داور طرف مقابل نیز به عهده فرد دیگر است. اما به عنوان خسارات ناشی از دادرسی قابل مطالبه خواهد بود. در نهایت با انجام داوری در طلاق، در صورت عدم توافق داوران، پرونده به مرحله کارشناسی خواهد رفت. هر چند در مورد طلاق توافقی، برحسب رویه عدم معرفی داور به منزله انصراف از طلاق است.