تنفیذ وصیت نامه و همه نکات حقوقی آن

تنفیذ وصیت نامه یکی از دعاوی مطرح در امور حسبی است که از پیچیدگی‌های مخصوص به خود برخوردار است. در شرع مقدس و نیز قانون این امر سفارش شده است که افراد در هر سن و شرایطی که هستند، در مورد اموال خود و نیز بدهی‌هایی که دارند و نیز امور دینی و تکالیف شرعی که از عهده آن‌ها برنیامدند، تعیین تکلیف کنند. به این امر که قبل از فوت فرد انجام می‌شود، وصیت گفته می‌شود. وصیت انواع و اقسام متعددی دارد. همچنین برای آن که یک وصیت نامه به درستی تنظیم و معتبر گردد، باید شروطی در آن رعایت شود که در این مقاله به آن‌ها اشاره شده است.

تنفیذ وصیت نامه از اموری است که به دلیل اختلافات خانوادگی، عدم تنظیم درست وصیت نامه و … امری بسیار دشوار است. بنابراین پیشنهاد می‌کنیم حتما از مشاوره حقوقی ارث و وصیت استفاده نمایید. گروه وکلای آپادانا بهترین وکیل در این زمینه را به شما معرفی می‌نماید.

ارکان وصیت

در یک وصیت نامه معتبر سه رکن اصلی وجود دارد:

• موصی: به شخصی گفته می‌شود که عمل وصیت را انجام می‌دهد و برای اموال خویش و نیز موارد معنوی به دیگران سفارشاتی دارد.
• موصی له: شخصی است که وصیت به نفع او انجام می‌شود.
• موصی به: به اموالی که در وصیت به آن‌ها اشاره شده است، گفته می‌شود.

به لحاظ قانونی، موصی می‌بایست مجوز تصرف در اموال خود را داشته باشد. یعنی به سن قانونی رسیده باشد و صغیر و مجنون نباشد. موصی له نیز باید زنده و موجود باشد. بنابراین، نمی‌توان به نفع شخص مرده و یا جنینی که هنوز متولد نشده وصیت نمود و از این حیث تنفیذ وصیت نامه با مشکل روبرو می‌شود.

انواع وصیت نامه

از یک نگاه وصیت به دو نوع وصیت تملیکی و وصیت ملکی تقسیم می‌گردد:

• در وصیت تملیکی، موصوی سفارش می‌نماید که فرد دیگر یعنی موصی له، عین یا منفعت مال اعم از منقول یا غیر منقول به صورت مجانی و رایگان و پس از فوت موصی به تصرف و تملیک خود درآورد. براساس ماده ۸۲۷ قانون مدنی، این نوع وصیت پس از ایجاب (یعنی انجام وصیت) به قبول موصی له نیاز دارد. بنابراین، در تنفیذ وصیت نامه هم ایجاب و هم قبول موصی له نیز بررسی می‌گردد.
• در وصیت عهدی، فرد موصی، شخص یا اشخاصی دیگر را مامور می‌نماید که پس از فوتش امور خاصی را انجام دهند. مثلا فردی وصیت می‌کند که شخصی دیگر بدهی‌هایش را بپردازد و یا از فرزندانش سرپرستی کند. در اینجا به فردی که مامور انجام وصیت شده به جای موصی به، وصی گفته می‌شود. باید توجه کند ماهیت وصی با وکیل متفاوت است. چرا که وکالت با فوت باطل می‌شود. اما وصی به مجرد فوت می‌تواند امور را به دست بگیرد. از طرفی در وکالت بلاعزل امکان عزل وکیل وجود ندارد. ولی موصی می‌تواند قبل از فوت هر زمان بخواهد فرد وصی را عزل نماید.

از سوی دیگر وصیت نامه از لحاظ نوع تنظیم به سه دسته زیر تقسیم می‌گردد:

• وصیت نامه خودنوشت: که توسط خود فرد موصی نوشته می‌شود. در واقع به خط و امضای خود موصی می‌باشد.
• وصیت نامه سری: که توسط موصی یا شخص دیگری نوشته و توسط موصی امضا یا مهر گردیده و اداره ثبت محل زندگی نگهداری می‌گردد.
• وصیت نامه رسمی: که در دفترخانه اسناد رسمی تنظیم گردیده و با تشریفات و مقررات خاصی نوشته می‌شود.

دعوی تنفیذ وصیت نامه

تنفیذ در لغت به معنای اجازه دادن، امضا کردن و اعتبار بخشیدن است. در مورد وصیت باید گفت هر فردی مطابق با شرع و قانون می‌تواند برای کل اموال خود وصیت نماید. اما وصیت برای بیش از یک سوم ثلث ترکه نیازمند تنفیذ وصیت نامه توسط وراث است. ثلث ترکه یعنی اموالی که پس از کسر هزینه‌های کفن و دفن و نیز بدهی‌های فرد متوفی باقی می‌ماند.

در ماده ۸۴۳ قانون مدنی ذکر شده است که وصیت به زیاده بر ثلث ترکه نافذ نیست، مگر به اجازه وراث. بنابراین، چنانچه وراث به تقسیمات بیش از ثلث ترکه رضایت نداشته باشند، افراد خواهان تقسیم باید دعوی تنفیذ وصیت نامه را مطرح کنند.

نحوه طرح دعوی تنفیذ وصیت نامه به شرح زیر است:

فرد یا افراد ذینفع که از ورثه هستند، باید دادخواست تنفیذ وصیت نامه را در دفتر خدمات الکترونیک قضایی به ثبت برسانند.

پس از ارجاع پرونده به دادگاه، خواهان باید ادله خود را از جمله وصیت نامه، شهادت شهود، ارجاع امر به کارشناس و … را به دادگاه معرفی نماید. دادگاه با بررسی مدارک و اثبات دعوی خواهان، حکم را صادر می‌نماید.

دادخواست تنفیذ وصیت نامه باید به طرفیت کلیه وراث و همچنین همه افراد موصی له مطرح گردد. در غیر این صورت، برای این دعوی قرار عدم استماع صادر می‌شود.

تنفیذ وصیت نامه بیش از ثلث ترکه

همانطور که گفته شد، وصیت به بیش از ثلث ترکه، زمانی نافذ است که وراث آن را تنفیذ نمایند. اما رویه در دادگاه به این شکل است که:

• اگر همه وراث و موصی لهم وصیت نامه را تنفیذ کنند، کل اموال براساس وصیت نامه تقسیم می‌گردد.
• اگر برخی تنفیذ و برخی رد نمایند، یک سوم اموال مطابق وصیت تقسیم می‌گردد. مابقی وصیت طبق سهم الارث تقسیم می‌گردد. اما سهم افرادی که وصیت نامه را تنفیذ نموده‌اند از آن کسر می‌گردد. براساس ماده ۸۴۳ قانون مدنی اگر بعضی از ورثه یا موصی لهم، وصیت بیش از ثلث ترکه را قبول کنند، فقط نسبت به سهم خودشان نافذ است. مثلا اگر پدری فقط دو فرزند یکی پسر و یکی دختر باشد و وصیت نماید که کل اموال به تساوی بین آن‌ها تقسیم شود، تا یک سوم اموال به همین شکل تقسیم می‌گردد. در اینجا اگر فرزند پسر تنفیذ ننماید، مابقی اموال به صورت دو به یک تقسیم می‌شود. اما اگر تنفیذ وصیت نامه انجام شود، در واقع از سهم پسر کم شده و به خواهرش می‌رسد.

نکات حقوقی مهم

چنانچه، فردی صغیر در ورثه وجود داشته باشد، وصی یا قیم وی نمی‌تواند مازاد ثلث ترکه را تنفیذ کند. مگر آن که در دادگاه اثبات کند که این امر به مصلحت اوست.

وصیت خودنوشت زمانی معتبر است که به خط و امضای موصی بوده و دارای تاریخ کامل به روز و ماه و سال باشد.

وصیت نامه رسمی از بالاترین درجه اعتبار برخوردار است و حتی نیاز به طرح دعوی تنفیذ وصیت نامه در دادگاه ندارد. مگر آن که احدی از ذینفعان ادعای جعلی بودن آن را داشته باشد.

اگر فردی اقدام به خودکشی نماید و در حین هلاکت وصیت نماید، در صورت فوت، وصیت وی باطل است. اما اگر خودکشی وی منجر به هلاکت نشد، وصیت نامه نافذ خواهد بود.