فسخ معامله

یکی از مباحث بسیار مهم در امور قراردادی، فسخ معامله یا همان فسخ قرارداد است که به معنای پایان دادن به آثار حقوقی یک معامله توسط یکی از طرفین یا شخص ثالث است. بسیاری از افراد در معامله های حقوق به دلیل نا آشنایی با علم حقوق، شرایط لازم برای حق فسخ در معامله را ذکر نمی‌کنند و همین موضوع موجب ایجاد مشکلات در روند اجرای معامله می‌شود. در حالی که با استفاده از چند دقیقه مشاوره حقوقی با وکیل قرارداد متخصص می‌توان از بسیاری از مشکلات جلوگیری نمود. در این مقاله با ماهیت حقوقی فسخ معامله و انواع آن در قانون آشنا خواهیم شد.

ماهیت حقوقی فسخ معامله

معامله، یکی از بهترین نتایج اقدام آگاهانه و اختیاری بین حداقل دو نفر است که در نتیجه آن، اثرات حقوقی پدید می‌آید. معامله به این دلیل از سایر اعمال ارادی متمایز می‌گردد که بدون این که در عالم واقعی اتفاقی رخ داده باشد، ممکن است اثر و یا نمود خارجی و عینی پیدا نماید.

پس از انعقاد صحیح یک معامله، بحث شیوه انحلال آن به طوری که از ضرر و زیان افراد جلوگیری شود، قابل طرح می‌باشد. انحلال قرارداد شیوه‌های گوناگون دارد که یکی از آن‌ها انحلال با اراده یکی از طرفین می‌باشد، که اصطلاحا فسخ نامیده می‌شود و به این اختیار خیار گویند. از آنجا که مبنای اصلی تحقق خیارات، قاعده لاضرر بوده و هدف از آن‌ها جلوگیری از ضرر و زیان طرفین معامله می‌باشد. لذا لزوم تحقیق و ارائه قوانین مرتبط با شرایط ابطال معامله، جهت جلوگیری از ضرر و زیان‌های ناشی از معامله متعاملین یکی از ضروریات می‌باشد.

از لحاظ قانونی دو حالت برای فسخ معامله وجود دارد:

• توافق و تراضی طرفین: در این شرایط دو طرف معامله بر سر پایان دادن به آثار حقوقی یک معامله با یکدیگر توافق می‌نمایند.
• فسخ قانونی: در این شرایط، قوه قاهره نظیر دادگاه نیز پایان بخش معامله خواهد بود.

انواع فسخ معامله در قانون

براساس ماده ۳۹۶ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، ۱۰ شرط وجود دارد که تحقق هر یک از آن‌ها موجب می‌شود که هر یک از طرفین معامله بتوانند قراردادی را که از ابتدا در آن حق فسخ درنظر گرفته نشده، فسخ نمایند. انواع فسخ معامله در قانون با خیارات زیر صورت می‌گیرد:

خیار مجلس

به این معناست که تا زمانی که جلسه عقد قرارداد در حال برگزاری است، طرفین حتی در صورت امضای قرارداد نیز می‌توانند معامله را فسخ نمایند. این خیار مطابق با ماده ۳۹۷ قانون مدنی است.

خیار شرط

در این نوع خیار، طرفین حق فسخ را برای یک طرف و یا هر دو طرف معامله و یا برای شخص ثالث درنظر می‌گیرند. در واقع در خیار شرط باید مشخص گردد که خریدار یا فروشنده یا هر شخص دیگر برای چه مدت حق فسخ را خواهد داشت.

خیار تاخیر ثمن

براساس ماده ۴۰۲ قانون مدنی چنانچه عقد بیع میان دو نفر صورت گیرد اما زمانی برای تحویل مبیع (مال مورد معامله) یا ثمن معامله مشخص نشده باشد و تا سه روز از زمان تنظیم قرارداد نه فروشنده مبیع را تسلیم خریدار کند و نه خریدار ثمن معامله را پرداخت کند، فروشنده حق فسخ معامله  را پیدا می‌نماید.

خیار غبن

مطابق با ماده ۴۱۹ قانون مدنی، چنانچه ثمن معامله به لحاظ عرفی با واقعیت مطابقت نداشته باشد به‌گونه‌ای که عرفا ثمن یا خیلی زیاد و یا خیلی اندک باشد، برای فردی که برای وی غبن فاحش به وجود آمده حق فسخ به وجود می‌آید.

خیار تدلیس

تدلیس، براساس ماده ۴۳۹ قانون مدنی به معنای فریب در معامله است. به این معنا که چنانچه فروشنده خریدار را در معامله فریب دهد و تدلیس کند، خریدار حق فسخ را دارد. همچنین در مواردی که ثمن معامله به جای پول مال معین است، اگر خریدار در عرضه مال معین، فروشنده را فریب دهد، فروشنده نیز با استفاده از خیار تدلیس می‌تواند معامله را فسخ نماید.

خیار تخلف شرط

چنانچه در تنظیم قرارداد، شرط یا شروطی درنظر گرفته شود و هریک از طرفین از آن شروط عدول کنند، طرف مقابل حق فسخ را مطابق با ماده ۴۴۴ قانون مدنی پیدا می‌نماید.

خیار تبعض صفقه

این خیار به معنای تکه تکه شدن عقد است. به عبارت دیگر، معامله از بعضی از جهات باطل می‌شود. در این شرایط، می‌توان براساس از بین رفتن بخشی از عقد یا کل آن را ابطال نمود و یا بخش دیگر را تنفیذ نمود. در این مورد خیار تبعض صفقه می‌تواند از گروه وکلای آپادانا مشاوره حقوقی بگیرید.

خیار رویت و تخلف وصف

چنانچه فردی با شنیدن اوصاف مال مورد معامله یا همان مبیع اقدام به عقد قرارداد کند و پس از رویت مال، مشخص گردد که آن مال اوصافه گفته شده را ندارد، خریدار می‌تواند معامله را براساس ماده ۴۱۰ قانون مدنی فسخ نماید.

خیار حیوان

اگر مال مورد معامله حیوان باشد و خریدار در قبال حیوان مبلغ پرداخت کند، تا سه روز حق فسخ برای خریدار وجود دارد.

خیار ما یفسد لیوم

مطابق ماده ۴۰۹ قانون مدنی، چنانچه مال مورد معامله از مواد فاسد شدنی باشد به طوری که کمتر از سه روز یا از بین برود و یا از ارزش آن کاسته شود، خیار تاخیر ثمن از روزی که کالا رو به فساد یا کم قیمت شدن می‌رود، اعمال می‌گردد.

خیار عیب

چنانچه مورد معامله دارای عیب بوده و خریدار از آن بی اطلاع باشد و پس از انجام معامله از آن عیب باخبر بشود هم می‌تواند معامله را فسخ نماید و هم می‌تواند بدون فسخ، خسارت یا ما به التفاوت مال بدون عیب با مال دارای عیب را از فروشنده بخواهد. این خیار در ماده ۴۲۲ قانون مدنی ذکر شده است.