غبن فاحش | فسخ قرارداد با خیار غبن

هنگامی که میان دو طرف، قراردادی منعقد می‌شود، به خصوص در مورد عقود بیع گاها شرایطی پیش می‌آید که به موجب آن طرفین حق فسخ قرارداد را پیدا می‌کنند. به این شرایط در اصطلاح حقوقی خیار گفته می‌شود. یکی از خیاراتی که براساس آن می‌توان یک قرارداد را فسخ نمود، خیار غبن و یا به عبارت بهتر غبن فاحش است.

متاسفانه بسیاری از افراد هنگام عقد قرارداد، معانی کلمات و اصطلاحات حقوقی موجود در آن قرارداد را نمی‌‌دانند و با امضای آن و نیز رسمیت دادن به بندهای آن عقد، ضررهای جبران ناپذیری را به خود و اطرافیان وارد می‌نمایند. متاسفانه نابسامانی اقتصادی و نیز تغییرات شدید قیمت در برخی برهه‌های زمانی موجب می‌شود که خیار غبن فاحش خود را بیش از پیش در دعاوی مطرح شده در دادگاه‌ها نشان دهد. برای یادگیری این خیار و نکات حقوقی آن این مقاله را تا انتها بخوانید.

تعریف حقوقی غبن فاحش

غبن در اصطلاح حقوقی به معنای تفاوت بین ثمن معامله یا ارزش مبیع در قرارداد با ارزش واقعی آن در بازار است. هنگامی که میزان این تفاوت محسوس و چشمگیر باشد، به آن غبن فاحش گفته می‌شود. خیار در اصطلاح حقوقی به معنای اختیار فسخ یک قرارداد است. بنابراین، خیار غبن، به این معناست که چنانچه ارزش مبیع در معامله با ارزش واقعی اختلاف چشمگیر و محسوس داشته باشد، هر کدام از طرفین معامله که متضرر شده، اختیار فسخ معامله را خواهد داشت.

در مورد استفاده از غبن فاحش باید به این نکات اساسی توجه داشت:

• ملاک محسوس و چشمگیر بودن اختلاف، قانون، عقل و عرف است.
• باید احراز شود که فرد متضرر در هنگام عقد قرارداد از این اختلاف با خبر نبوده است.
• استفاده خیار غبن در قرارداد از طرفین ساقط نشده باشد.

در برخی موارد نیز در مبایعه نامه نیز حتی خیار غبن افحش نیز ساقط می‌گردد. غبن افحش به این معناست که اختلاف ثمن واقعی و قرارداد بسیار زیاد است. به طور مثال، زمینی به نصف یا کمتر از نصف قیمت واقعی آن فروخته شود. بنابراین غبن افحش بسیار بیشتر از غبن فاحش است.

خیار غبن و ویژگی های آن

برای استفاده از خیار غبن باید به نکات زیر توجه نمود:

• تشخیص غبن فاحش براساس نظر قاضی پرونده است. در واقع شرایط و ملاک مشخصی در قانون ندارد. ملاک قاضی برای احراز این شرایط، عقل و عرف می‌باشد.
• میزان غبن براساس ماده ۴۱۹ قانون مدنی براساس شرایط معامله و نیز شرایط زمانی و محیطی تعیین می‌گردد.
• خیار غبن از جمله خیارات فوری است. یعنی فرد متضرر به محض اطلاع باید اقدام حقوقی نماید.
• این نوع خیار از جمله مواردی است که هر دو طرف معامله می‌توانند از آن استفاده کنند. بنابراین هر گاه ثمن معامله به طور محسوس کمتر یا بیشتر از مقدار واقعی باشد، خریدار یا فروشنده می‌توانند از آن استفاده کنند.
• اگر فرد متضرر یا مغبون در زمان معامله از قیمت واقعی مطلع باشد، خیار غبن از بین می‌رود.
• چنانچه پس از احراز غبن فاحش، شخص منتفع بخواهد اختلاف قیمت را پرداخت نماید، این امر موجب سقوط خیار نمی‌شود.

نحوه طرح دعوی

برای طرح دعوی فسخ قرارداد به دلیل خیار غبن  باید مراحل زیر را طی نمود:

• پس از اطلاع از غبن فاحش یا غبن افحش در مورد ثمن واقعی و ثمن قراردادی یا ثمن المسمی باید با مراجعه به دفتر خدمات الکترونیک قضایی، دادخواست فسخ قرارداد را ثبت نمود.
• بهتر است قبل از طرح دادخواست اصلی، با انجام تامین دلیل، قیمت واقعی مبیع توسط کارشناس رسمی دادگستری تعیین گردد.
• با ارجاع پرونده به دادگاه و تقدیم لوایح، قاضی براساس ادعای خواهان، فوری بودن خیار غبن، نظریه کارشناسی، عدم اطلاع خواهان از قیمت واقعی و شرایط عرفی معامله، رای خود را صادر می‌نماید.
• رای صادر شده قابل تجدیدنظر خواهی و فرجام خواهی نیز می‌باشد. همچنین در طول مراحل دادرسی، حق اعتراض به نظریه کارشناسی نیز وجود دارد.

اسقاط کافه خیارات

یکی از جملاتی که در عموم قراردادها دیده می‌شود این است که کلیه خیارات از جمله خیار غبن، فاحش ولو افحش (به استثنای خیار تدلیس) ساقط گردید. جمله فوق به معنای اسقاط کافه خیارات ولو غبن فاحش و نیز افحش است. این عبارت یکی از مهمترین و شاید خطرناکترین جمله یک قرارداد باشد.

اسقاط به معنای از بین رفتن و گرفتن است. کافه نیز به معنای کل، کلیه و همگی می‌باشد. ولو به عنوان قید و به معنای حتی می‌باشد. بنابراین، این جمله به این معناست که تمامی خیاراتی که موجب فسخ قرارداد می‌شوند و فرد متضرر می‌تواند براساس آن‌ها به حق خود برسد، حتی اختلاف قیمت فاحش قرارداد و قیمت واقعی از فرد گرفته شده است. بنابراین، در مورد امضای قراردادهایی که این عبارت در آن‌ها وجود دارد، حداکثر دقت را داشته باشید.